Wiejskie cmentarze

Cmentarze i zachowane na nich groby pozwalają współcześnie żyjącym ludziom poznać przeszłość. Są bowiem materialnym świadectwem historii, kultury — zmian społecznych, wydarzeń politycznych czy zmieniających się zwyczajów.
Używane w języku polskim słowo cmentarz pochodzi od łacińskiego wyrazu coemeterium i oznacza teren, gdzie w grobach grzebie się zmarłych. Jest także inne określenie miejsca chowania zmarłych: to greckie necropolis, czyli miasto zmarłych. Rozróżnienie to pomaga w zrozumieniu dwóch odmiennych tradycji kulturowych (chrześcijaństwo wschodnie i zachodnie) oraz zwyczajów związanych z kultem zmarłych, które współwystępują na tym terenie.
W kulturze prawosławnej zwyczaj wspominania zmarłych dzieli się na sam obrzęd pogrzebowy (z cyklem wspominania, tzw. pomników, które są kontynuacją pochówku) oraz nabożeństwa poświęcone modlitwom za zmarłych. Cerkiew prawosławna modli się za zmarłych parę razy w roku w ściśle ustalonych terminach. Żałobne nabożeństwa (św. Liturgia i panichida) tylko w pewnej mierze odpowiadają katolickim zwyczajom zaduszkowym, odprawiane są w soboty. Po nich wierni odwiedzają miejsca pochówków swoich bliskich — mohiłki. Dzielą się z nimi paschą, święconymi owocami.
Od dawna w krajobraz wiejski tego regionu, wpisane są prawosławne mohiłki Jednak ślady najstarszych nekropolii odnaleźć można z wielkim trudem, bowiem najstarsze groby nie miały żadnych znaków rozpoznawczych. W tym regionie zachowało się kilka unikalnych cmentarzy epidemiologicznych z XVIII/XIX w. (np.: Borek, Nowe Berezowo, Białowieża) - daleko od siedzib ludzkich. W XIX w., w związku z rozwojem gospodarczym i decyzjami administracyjnymi zamykano nekropolie w wioskach. Nowe cmentarze zakładano według odgórnych reguł, m.in. z dala od siedzib ludzkich, zmarłym przyznawano miejsce adekwatne do tego, jakie zajmowali za życia. Wszyscy spoczywali na tym samym ogrodzonym terenie, ale każdy na swoim miejscu: najbliżej świątyni duchowieństwo, tuż obok dobrze urodzeni, dalej bogaci, wreszcie - ubodzy. Przy ogrodzeniach chowano samobójców. Nagrobki na wiejskich „mohiłkach" są zróżnicowane. Ich wygląd uzależniony był od wielu czynników, m.in. panujących obyczajów, mody, ce- ny surowca. Najstarsze groby ziemne mają formę kopca. Oznaczano je wysokim, drewnianym krzyżem, w którego szczycie umieszczano mały krzyżyk, kuty z metalu. Bogatsi mieszkańcy zamiast krzyża stawiali ociosany kamień polny, w którym osadzano krzyż żeliwny. Pod koniec XIX w. pojawiły się groby murowane, z drewnianym lub kutym płotem.
Na prawosławnych cmentarzach nigdy nie zobaczymy rzeźb nagrobkowych, jest to bowiem wbrew obowiązującej tradycji.
Wiejskie cmentarze są świadectwem bogatej historii naszego regionu, naszym dziedzictwem, dlatego prosimy o okazanie poszanowania dla przeszłości poprzez stosowny ubiór i właściwe zachowanie.
TEKST Z TABLICY INFORMACYJNEJ W HAJNÓWCE